NGUYỄN-VĂN-Y

CÓ CHÍ THÌ NÊN

LOẠI SÁCH HỌC LÀM NGƯỜI
NAM-HÀ XUẤT-BẢN

Tên sách: Có Chí Thì Nên
Tác giả: Nguyễn Văn Y
Nhà Xuất Bản: Nam Hà
Năm Xuất Bản: 1971
Số trang: 158
Đánh máy: buibaochien
Soát lỗi: lotus
Ngày hoàn thành: 10/10/2015

Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA
1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG
BÓNG” của diễn đàn TVE-4U.ORG

Kẻ dời được ngọn núi lớn, chính là
kẻ đã khởi sự lấy đi từng hòn đá nhỏ.
Ngạn ngữ Trung Hoa
Đường tuy gần, không đi không bao
giờ đến; việc tuy nhỏ, chẳng làm chẳng
bao giờ nên.
Tuân Tử
Kẻ nào muốn có mật ong, phải chịu
ong đốt.
Tục ngữ dân da đen
Đời sẽ thành vô vị nếu toàn là
đường mật; muối mặn chát nếu ta
nhấm một mình nó, nhưng khi bỏ nó
vào đồ ăn, nó là một thứ gia vị ngon

lành. Khó khăn, trở ngại đều là những
hạt muối trong đời.
Baden Powel

Mục lục
I. - LÀM NGƯỜI PHẢI CÓ CHÍ
II. - COI THƯỜNG THẤT BẠI
III. - NOI GƯƠNG NGƯỜI HIẾU HỌC
IV. - LÀM BẠN VỚI QUYỂN SÁCH
V. - KHÔNG Ỷ LẠI VÀO NGƯỜI
VI. - MẤY ĐIỂM TỰA CẦN THIẾT
VII. - KẾT
PHỤ LỤC
A. - NGƯỜI CHÍ KHÍ
B. - NGHỊ LỰC
C. - CHÂM NGÔN ĐỂ LUYỆN CHÍ
D. - NẾU…

I
LÀM NGƯỜI PHẢI CÓ CHÍ
Với thời gian và sự kiên nhẫn,
lá dâu biến thành tấm lụa.
Ngạn ngữ Trung Hoa
Người Đông phương từng truyền
lại câu chuyện mang tính ngụ ngôn
như thế này:
Ngày xưa có chàng nông phu theo
truyền thống lâu đời của gia đình, năm
nào cũng chăm chỉ cày bừa đào xới đất
ruộng, dù mười hai năm liền trời không
mưa.
Ngày nay phần đông chúng ta chỉ

cần một năm trời hạn hán là đâm ra
chán nản, không muốn tiếp tục cày
ruộng nữa. Chúng ta thường là những
kẻ thiếu ý chí, quên lời dạy của cổn
hơn: “ở đời không có con đường nào
bước một bước mà đến nơi bao giờ.”
Chúng ta muốn thành công, ham
hạnh phúc, mong hưởng tất cả lạc thú
cõi trần gian, nhưng chúng ta chỉ xây
vinh quang trong mộng tưởng, cất lâu
đài trên bãi cát, chúng ta không chịu
khó kiên nhẫn mỗi ngày bước từng
bước một đi lần đến nơi lý tưởng. Có
lẽ ở đời chúng ta không nên sợ nghèo,
lo mình chẳng nổi danh, mà chỉ ngại
mình không có chí. Người có chí thì
dẫu tay trắng rồi sẽ làm nên sự

nghiệp, người không có chí thì dẫu
may mắn sanh vào nơi giàu sang
quyền quý cũng không chắc gì giữ
được trọn đời sung sướng. Có chí thì
có tất cả.
Ở Ấn Độ ngày xưa, ông Hoàng
Siknader thấy dân chúng phần đông
quá lười biếng, không ai muốn ra công
trồng tỉa làm ăn, bèn định tâm dạy
cho dân một bài học luyện chí kiên
nhẫn: Ông bắt đầu ương một hột đậu
trắng trong góc vườn hoang. Khi hột
đậu nảy mầm thành cây đậu con, ông
hết lòng chăm nom săn sóc nó. Ba
tháng sau, đậu ra trái, ông hái được
ba mươi hột. Ông đem gieo hết ba
mươi hột đậu đó; sau đậu lớn lên ông

hái được chín mươi hột. Ông lại gieo
chín mươi hột đậu ấy, và cứ tiếp tục
trồng trọt như vậy suốt mấy năm liền,
rồi bán mấy lần cả vườn đậu của ông
được 160.000 đồng tiền. Ông dùng số
tiền đó mướn thợ dựng một ngôi đền
thờ và đặt trên là Đền Hột Đậu, cố ý
để cho dân Ấn nhớ rằng chỉ với một
hột đậu nhỏ tí ông đã xây dựng một
ngôi đền vĩ đại.
Danh tướng Mã Viện, từng làm
quan dưới triều vua Quang Vũ nhà
Hán, thuở nhỏ mồ côi sớm, nhà nghèo
nhưng lúc nào cũng chăm chỉ làm việc,
chăn nuôi cày cấy, rồi trở thành đại
phú gia. Ông là người có nhiều chí khí,
thường nói với mọi người rằng: “Làm

tài trai, lúc cùng khổ, chí càng phải
bền“.
Abraham Lincoln hồi nhỏ rất
nghèo, chỉ đi học ở trường chừng một
năm, rồi ở nhà nhờ bà kế mẫu dạy
cho biết đọc, biết viết và bốn phép
toán cộng trừ nhơn chia. Còn ông tự
học lấy các môn khác, vậy mà cuối
cùng cũng trở thành một luật sư, một
nghị sĩ, một vị tổng thống lừng danh
nước Mỹ. Nhiều bài diễn văn danh
tiếng của ông được khắc lên cẩm
thạch và được quần chúng coi như
những áng văn hay nhứt của dân tộc
ông.
Benjamin Franklin mười bốn tuổi

đã thôi học, nhà nghèo phải đi làm
công sớm, học nghề làm đèn cày, đi
buôn, làm thợ nhà in, bán báo… vậy
mà lúc nào cũng cố đọc sách học hỏi
thêm để về sau trở thành một nhà vật
lý học, một triết gia, một chính trị gia
nổi tiếng của Hoa Kỳ trong thế kỷ 18.
Gương của Gleen Cunningham,
người đã chiếm kỷ lục về môn điền
kinh, còn đáng cho chúng ta khâm
phục cái ý chí phi thường của con
người hơn nữa. Lúc còn nhỏ ông
chẳng may bị què chân trong một cơn
hỏa hoạn. Các y sĩ tuyên bố chỉ còn có
phép lạ mới mong làm cho ông đi
được thôi. Nhưng ông không nản chí,
tự cố gắng luyện tập mỗi ngày, trước

hết ông tựa mình trên cái cày để tập
đi trong các thửa ruộng, dần dần ông
dò dẫm đi thử một mình, và cuối
cùng, trong một cuộc chạy đua cả
ngàn dặm, Cunningham đã chiếm giải
quán quân.
Biết bao nhiêu người trong số
chúng ta có điều kiện sống tương đối
tốt phước hơn những vị vừa nêu trên,
nhưng rốt cuộc mãn đời chúng ta chỉ
là những kẻ vô danh như cây cỏ trong
rừng hoang, không giúp ích gì đáng kể
cho nhơn loại, làm gương cho hậu thế
soi chung. Thế mới hay không phải
tiền của nhiều, thể xác to mới làm
nên đại sự, con người biết lập chí thì
bất kỳ ở cảnh ngộ nào cũng có thể

thoát ra mà vươn lên được.
Nếu dở sử sách ra xem, chúng ta
sẽ còn thấy biết bao tấm gương thành
công chỉ nhờ chỉ mỗi cái chí mà thôi.
Tạo hóa sinh con người ra có thể
không bình đẳng vì kẻ nghèo, người
giàu, kẻ yếu, người mạnh, nhưng mọi
người đều có được hai mươi bốn giờ
mỗi ngày và ai cũng mang một khối
óc. Những ai có chí quyết tâm theo
đuổi mãi mục đích mà mình mong đạt
đến, chẳng chóng thì chầy thì cũng
đến nơi đến chốn, như người theo
dòng nước sông đi mãi thì tất có ngày
phải gặp biển. Nhà bác học trứ danh
người Anh là Newton đã từng thú
nhận: “Nếu tôi có phát minh được

một đôi điều gì, cũng là nhờ nghĩ ngợi
mãi một việc và đem việc ấy mà quan
sát đủ mọi phương diện. Nếu những
phát minh của tôi có được một chút
lợi ích cho đồng bào là do sự cần cù
và đeo đuổi mãi một ý nghĩ mà không
thôi vậy.”
Người Nhật Bổn có câu truyện cổ
như sau:
Một thương gia đặt họa sĩ vẽ cho
bức trang con gà trống, vẽ làm sao cho
giống hệt như gà thật.
Sau
thương
động gì
cả. Quá

mấy năm chờ đợi, người
gia vẫn chưa thấy họa sĩ đá
về bức tranh con gà trống ấy
nóng lòng và ngạc nhiên, ông

bèn đến nhà họa sĩ xem sao. Đến nơi
thì vẫn chưa thấy bức tranh mình đặt,
họa sĩ mời ông ngồi rồi cầm cọ vẽ
trong mười lăm phút thì xong hình
một con gà trống tuyệt đẹp, giống y
như gà thật. Người thương gia rất
bằng lòng, nhưng họa sĩ đòi một số
tiền quá cao, ông ta bất mãn buông
những lời nặng nề với họa sĩ. Họa sĩ
lẳng lặng chỉ cho ông xem một đống
giấy to, cao gần tới trần nhà, tờ nào
cũng có hình con gà trống, đoạn ôn
tồn nói rằng:
- Đó ông xem, công việc tôi làm
suốt ba năm qua đấy. Phải tốn công
tập luyện hôm nay tôi mới vẽ được
con gà trống giống như thật trong

vòng mười lăm phút. Vì vậy ông đừng
bảo tiền ông trả cho tôi là quá nhiều.
Người thương gia nghe ra phải lẽ,
bằng lòng móc tiền ra trả ngay.
Người Trung Hoa cũng có câu
truyện “Ngu công dọn núi” mà chúng
ta không mấy người là chẳng biết:
Vì trước nhà có ngọn núi cao, cây
cối rậm rạp, ác thú quá nhiều, đi lại
khó khăn, Ngu công bèn quyết định
cùng vợ con họ hàng phá hòn núi ấy
đi, lúc ấy ông đã chín mươi tuổi.
Một ông lão ở gần miền thấy vậy
cười Ngu công và can rằng:
- Sao khờ dại vậy ! Mình thì tuổi

tác, núi thì cao lớn, phá thế nào nổi?
Ngu công đáp:
- Ngươi không bền lòng. Bền lòng
thì việc gì cũng phải được… Ta già, ta
chết, đã có con ta. Hết đời con ta, đã
có cháu ta, hết đời con ta, đã có chắt
ta, con con cháu cháu sinh hạ vô cùng,
còn núi thì bao giờ cũng vậy, lo gì
không phá nổi.
Quả thật, sau này nhờ Ngu công
mà vùng đất đó không còn núi non
hiểm trở nữa.
Nếu ở đời ai cũng nuôi được cái
chí sắt thép của Ngu công thì lo chi sự
nghiệp không thành. Chúng ta ngày

nay có thói quen ước muốn suông:
“tôi muốn thế này… tôi mong được
như vầy…” Rồi cứ để cho ngày tháng
trôi qua, cam tâm sống một cuộc đời
tầm thường, không chịu tiếp tục mỗi
ngày làm công việc “nước chảy đá
mòn”, “kiến tha lâu đầy ổ”.
Biết bao người khi đứng trước một
khu vườn, một khu đất đã từng tự hỏi
thầm:
- Không biết năm nay mảnh đất
nầy sẽ đem cho ta được những gì?
Nếu mảnh đất kia mà biết nói, tất
nó sẽ trả lời rằng:
- Thưa Ông, trước hết ông phải

cho tôi biết ông quyết định cho tôi cái
gì đã. Phần của ông được nhiều hay ít,
tốt hay xấu, là do công việc ông làm,
do ý chí ông quyết định, chứ nào phải
do tôi hay bất kỳ ai khác đâu.
Chúng ta ai cũng muốn được
thành công toại ý, nhưng thường lại
quên rằng không có con đường thành
công nào sẵn dành cho kẻ chân chưa
đi đã ngại mỏi, việc chưa làm đã sợ
khốn. Quả đúng như lời Nguyễn Bá
Học viết: “Đường đi khó, không khó vì
ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng
người ngại núi e sông”.
Ở đời mỗi người phải nuôi cái chí
quyết định lấy sự thành công của

mình , không nên phó thác cho vận
mạng, may rủi. Tục ngữ Anh có câu:
“Thượng đế đã ban cho chúng ta một
cái dạ dày để hưởng thụ con ngỗng
quay. Nhưng thượng đế chờ chúng ta
tự nhổ lông và quay con ngỗng lấy“.
Chúng ta muốn làm nên sự nghiệp mà
không có chí theo đuổi việc làm từ
năm tháng này sang năm tháng khác
thì có khác chi kẻ há miệng nằm dưới
gốc sung chờ trái sung rụng vào mà
ăn. Thành công chỉ dành cho người có
chí. Con người sanh ra là để phấn đấu
tìm hạnh phúc, chớ không phải tự
nhiên ngồi không mà hưởng thụ mọi
thứ.
Người có chí là kẻ suốt đời hoạt

động, làm việc không ngừng. Thông
minh tài trí thế mấy mà không nuôi
được cái chí đó, thì tài trí cũng cùn
nhụt tiêu ma, suốt đời không làm
được bao nhiêu việc hữu ích cho đời.
Vì thế, vị thủ tướng lừng danh nước Ý
là Mussolini đã từng nói: “Ý chí có giá
trị hơn tài năng”, và Nho sĩ Trung
Quốc là Uông Cách cũng cho rằng
“Không gì nghèo bằng không tài,
không gì hèn bằng không chí“.
Phần đông người già nước ta đến
lúc tuổi già sức yếu thì khoanh tay bỏ
việc ngồi hưởng nhàn, bắt chước các
nhà nho thời cổ ngâm câu “Toán lai
danh lợi bất như-nhàn” (Tính cho kỹ
lại thì sự danh lợi không bằng được

sống thư nhàn). Do đó bầu nhiệt
huyết hăm hở làm việc dường như
nguội dần theo năm tháng, ý chí cũng
tiêu ma lần khi chân mỏi mắt mờ. Sao
chúng ta không noi gương Caton, tám
mươi bốn tuổi rồi mà còn vui vẻ học
tiếng Hy Lạp. Văn hào Voltaire, lúc đã
lớn tuổi, gần đất xa trời, mà vẫn giam
mình cả năm vào phòng riêng để tìm
hiểu về vật lý hóa học, chỉ vì ông
muốn hiểu rõ khoa học như đã hiểu
biết về văn chương; đến khi bảy mươi
tuổi rồi mà ông vẫn vừa mở mang đồn
điền Fermey, vừa viết sách, soạn kịch.
Clémenceau, vị anh hùng cứu quốc
của nước Pháp, lúc về già hưởng thú
điền viên vẫn không hề để ngòi bút

khô mực, lưỡi cuốc ten rỉ.
Những bậc trên tuy già mà lòng
còn trẻ, trong khi bao nhiêu người trẻ
tuổi mà chí khí đã cằn cõi, an nhiên
ngồi nhìn năm tháng trôi qua rồi thở
than mình sanh ra chẳng gặp thời, đổ
thừa cho số kiếp không may. Sao
chúng ta không nghĩ việc gì người
khác làm được thì ta cũng có thể làm
được, người ta hơn thua nhau chỉ ở
chỗ có chí cùng không mà thôi. Để kết
luận, tôi xin kể lại một câu chuyện khá
thú vị đại khái như sau:
“Mỗi ngày ba tôi – theo lời của
một nhà văn kể - đem một tấm ván
dầy ra bắt tôi dùng dao nhỏ rạch lên

đó một cái, chỉ một cái thôi. Tôi thật
vô cùng ngạc nhiên, nhưng ba tôi
không hề hé môi giải thích. Tôi cứ tiếp
tục rạch mỗi bữa vào chỗ cũ như vậy,
và cuối cùng, sau mấy trăm ngày, tấm
ván đứt ra làm hai. Bấy giờ, ba tôi mới
vịn vai tôi mà bảo rằng:
- Con thấy không? Với sự bền chí
cầm con dao bé nhỏ nầy cứa mỗi ngày
một cái, con có thể làm cho tấm ván
dầy đứt ra làm hai. Bao nhiêu việc đời
cũng chỉ như thế mà thôi: Người ta
nếu biết quyết chí mỗi ngày làm mãi
công việc mà mình đeo đuổi thì ắt
phải có ngày thành công. Đó là bài
học luyện chí mà ba nghĩ là một gia tài
lớn lao nhứt ba truyền lại cho con

vậy.”

II
COI THƯỜNG THẤT BẠI
Trăng trên trời có khi tròn khi
khuyết,
Người ở đời đâu khỏi lúc gian
nan.
Đứng trượng phu tùy ngộ nhi an,
Tố hoạn nạn phải hành hồ hoạn
nạn
Huỳnh Thúc Kháng
Ở hải cảng Arthur vào năm 1904,
nếu quân Nga chống cự với quân Nhật
thêm được năm phút nữa, quân Nhựt
hết đạn dược tất phải rút lui. Nhưng

quân Nga bỏ cuộc sớm một chút nên
đành bại trận. Đi đánh giặc cũng như
xông pha vào cuộc đời, thành công
nhiều khi chỉ nhờ sự quyết tâm đeo
đuổi ở mấy phút cuối cùng. Nhiều
người trong số chúng ta chỉ vì thất bại
một hai lần, đâm ra chán ngán, hoài
nghi khả năng của mình, rồi buông
xuôi công việc, không chịu tiếp tục
theo con đường đã vạch sẵn.
Xưa nay biết bao người không
thành công, chí không đạt được, là vì
bỏ cuộc giữa đường, thất vọng tràn
trề khi gặp hết tai nọ đến nạn kia.
Người có chí phải bền gan gánh vác
việc đời, bắt chước theo câu phương
ngôn của người Nhật bản “Ngã xuống

bẩy lần, lần thứ tám đứng dậy” mà
hành động thì mới mong thành đạt.
Khổng Tử đã từng nói: “Ví như đắp
núi chưa thành vì thiếu một sọt đất,
ta ngừng đi thì công trình dở dang”.
Mạnh Tử cũng giảng dạy: “Làm việc ví
như đào giếng, đào tới chín bực mà
chưa tới mạch nước, thì kể như giếng
cũng bỏ đi”.
Ngày xưa, Hán Bái công đánh với
Hạng Vũ, trăm trận đều thua, vậy mà
ông vẫn không hề thối chí, cho đến khi
thắng trận cuối cùng thì thành được
đế nghiệp. Lưu Bị đời Tam quốc, lúc
chưa gặp thời, lang thang ở trọ hết
nơi này sang nơi khác, không mảnh

đất dung thân, thất bại bao phen,
nhiều lần suýt vong mạng, vậy mà vẫn
bền gan chịu đựng cho đến ngày làm
vua một cõi.
Désmosthène bảy tuổi đã mất cha,
bị người giám hộ đoạt hết gia tài. Một
hôm nghe trạng sư cải hùng hồn ở tòa
án ông cảm phục và có ý nghĩ mình sẽ
trở thành một nhà hùng biện. Ông cố
gắng học, sau trở thành trạng sư thật.
Nhưng những bài diễn văn đầu tiên
của ông bị công chúng chê cười. Ông
chán nản, đi lang thang ngoài phố,
gặp một cụ già khuyên ông nên chịu
khó tập luyện đừng thối chí. Từ đó
ông cương quyết luyện giọng, mỗi
ngày ông đều tập diễn thuyết một

mình trong nhà hầm. Vì tiếng nói hơi
ngọng, ông phải để một hòn sỏi dưới
lưỡi để nói cho rõ hơn, và vì phổi yếu
giọng nói không được to, ông phải đi
ngoài biển tập nói thật to làm át cả
tiếng sóng. Sau một thời gian khổ
công luyện tập, ông vượt được mọi
trở ngại, trở nên người biện luận
hùng hồn. Cho đến bây giờ, sau hơn
hai ngàn năm, bao nhiêu nhà hùng
biện đều phải học lại những bài diễn
văn danh tiếng của ông.
Tổ tiên người Việt chúng ta mở
mang bờ cõi, chống phương Bắc,
chiếm phương Nam, bao nhiêu lần
máu chảy vì thảm bại trước cường lực
của quân Tàu, thế mà vẫn bền gan

chiến đấu. Nhờ vậy chúng ta mới có
cái hương hỏa quý giá ngày nay. Nếu
ông cha chúng ta bỏ cuộc giữa chừng
đành tâm sống trong gông cùm ngoại
chủng khi đất nước bị xâm lăng, nhân
dân bị đô hộ, thì chắc ngày nay dãy
giang sơn gấm vóc hình chữ S nầy sẽ
không còn mang tên Việt Nam nữa.
Kha Luân Bố (Christophe Colomb)
đi tìm Tân thế giới không phải nghĩ và
làm việc được ngay đâu. Trước khi đặt
chơn đến vùng đất bao la đó, ông đã
từng đổ lệ khóc vợ qua đời, chôn con
chết yểu, gia tài hết sạch, phải đi ăn
xin ngoài chợ, uống ba tấc lưỡi du
thuyết bọn phú hào để cầu mong giúp
đỡ thì bị bọn giàu sang quyền quý

cười vào mũi, đem ý kiến trình lên
Chánh phủ Bồ Đào Nha thì bị Chánh
phủ đuổi đi. Đến lúc vua Tây Ban Nha
giúp phương tiện cho đi tìm đất mới,
sau sáu mươi ngày chưa thấy đất liền,
đám tùy tùng theo ông đều sợ chết
giữa bể khơi muốn quay thuyền trở
về, mấy mươi lần họ làm tình làm tội,
toan giết ông. Vậy mà ông vẫn nhất
định theo hướng tây đi tới, không sợ
thất bại mà quay mũi thuyền, và cuối
cùng ông đạt được sở nguyện.
Alfred Nobel, nhà hóa học danh
tiếng nước Thụy Điển ở hậu bán thế
kỷ 19 đã sáng lập năm giải thưởng
Nobel, từng thất bại, tiêu tan sự
nghiệp biết bao phen vì đi tìm chế ra

chất cốt mìn có thể dùng vào việc phá
núi. Có lần ông đã bị một chị đàn bà
mắng thẳng vào mặt: “Ông là một tên
sát nhân”. Vậy mà ông vẫn can đảm
thực hiện chí hướng, dù xưởng chế
tạo bị nổ tan tành bao nhiêu lần,
chính phủ ra luật cấm dùng chất nổ
của ông. Nếu sau năm bẩy lần thất
bại, ông bỏ việc, sợ dư luận người đời,
thì làm sao tên tuổi còn lưu lại đến
ngày nay?
Bernard Palissy, vừa là văn sĩ, bác
học, vừa là nhà làm đồ gốm, mỹ thuật
gia trứ danh của Pháp vào khoảng thế
kỷ 16, đã tìm ra chất men đặc biệt để
canh tân kỹ nghệ làm đồ sứ. Khởi sự
ông xây lò thí nghiệm, sau vài năm gia

tài khánh tận. Ông xây lò lại lần thứ
hai, vẫn thất bại. Ông xây lò thêm lần
thứ ba, vẫn chưa có kết quả. Tiếp tục
như vậy gần mười năm. Đến lần thứ
tư, ông ngày đêm canh chừng ngọn
lửa, ăn cơm cũng chẳng rời xa. Lần hồi
ông mất ăn mất ngủ, thân hình tiều
tụy, mặt mày lem luốc, đầu tóc rối
bung, trải qua một tuần lễ, mười ngày
mà vẫn chưa thành tựu. Mãi đến ngày
thứ hai mươi, khi bắt đầu nhận thấy
dấu hiệu có kết quả, thì củi chụm đã
hết. Ông bèn lập tức phá hàng rào,
đập bàn ghế, lôi giá đựng sách, giường
ngủ, và cả cánh cửa nhà đem ra mà
đốt tiếp, đến nỗi vợ con ông tưởng là
ông phát điên phải bỏ chạy kêu gào

cùng hàng xóm. Bấy giờ ông mới thật
sự đạt được công trình. Sau mười sáu
năm dài đằng đẵng rước bao nhiêu là
thất bại, ông đã tìm ra được chất men
chế tạo những món đồ sứ quý giá rạng
rỡ hơn trước nhiều. Ví phỏng mọi
người đều sợ thất bại, không dám hy
sinh công, của như ông thì chắc nền
văn minh nhơn loại sẽ giảm đi phần
nào.
Làm người phải có chí, mà khi có
chí thì phải biết cười trước thất bại.
Xưa nay người Đông phương vẫn
“không đem thành bại luận anh
hùng”. Người ta không thán phục
trước những sự thành công quá dễ
dàng, người ta chỉ cúi đầu trước

những bậc người bền gan can đảm
chịu đựng hết thất bại này đến thất
bại khác để mưu đồ đại sự.
Khổng tử nói: “Người gặp hoạn
nạn mà thất chí thì chẳng phải là kẻ
trượng phu”. Người chí khí phải là kẻ
giỏi chịu mọi thử thách của trò đời
dâu bể. Khi ra gánh vác việc lớn thiên
hạ thì phải chấp nhận mọi thất bại có
thể xẩy ra, vì không ai có thể lường
trước tất cả may rủi của việc mình
làm.
Phàm làm việc nhỏ thì
thất bại nhỏ, làm việc lớn
sự thất bại lớn, chỉ có kẻ
tay vào việc gì hết thì mới

dễ gặp sự
thì dễ gặp
không bắt
không gặp

thất bại mà thôi. Cho nên người chí
khí một khi đã mưu việc lớn, việc nhỏ
thì không bao giờ ngã lòng trước
những gian nan trở ngại đang chực
chờ sẵn.
Không có sự thành công vẻ vang
nào mua bằng sự dễ dàng trong chốc
lát. Người ta lên được mặt trăng như
ngày nay, nào có phải do sự ngẫu
nhiên tình cờ, chẳng qua là người ta
đã tốn bao nhiêu công, của để tìm tòi
thí nghiệm và bao nhiêu lần đi không
về rồi mới viếng được chốn xa xăm ấy.
Nhiều người trẻ tuổi ngày nay
không hiểu lẽ thành bại của cuộc đời,
mỗi khi gặp thất bại thì vội thối chí

ngã lòng, buồn rầu héo hắt như sắp
lìa dương thế. Có người thi rớt vài ba
phen thì xếp sách lại, thở vắn than dài
là “học tài thi phận”, có người chẳng
may sạt nghiệp trong tay không có
đồng tiền thì vội kêu ca là mình xấu số
lỡ sanh vào nơi bần bạch. Không mấy
người chịu hiểu rằng sự rủi ro trong
đời không giáng xuống người này thì
cũng giáng xuống người khác, giàu nay
rồi nghèo mai, vinh đây rồi nhục đó,
bậc trí giả phải giữ cho cái tâm lúc nào
cũng thản nhiên trước nghịch cảnh.
Nhưng không phải là thứ an nhiên
ngồi nhìn nước chảy mây bay, phó
mặc thân thế cho dòng đời đưa đẩy.
Thái độ an nhiên chỉ có ý nghĩa là sau

mỗi lần thất bại ta rút tỉa kinh nghiệm
rồi lại tiếp tục vững bước tiến tới,
quyết đi cho tới nơi tới chốn.
René Bazin trong Hàn lâm viện
Pháp có khuyên mọi người:
“Đừng sợ thất bại. Lần thất bại thứ
nhất cần phải có, vì nhờ đó mà ý chí
ta thêm cứng cát. Lần thất bại thứ hai
có thể có ích. Bị bại thứ ba mà anh
vẫn đứng vững, thì anh thiệt là một
người…, anh như chùm nho chín ở
trên đá sỏi: Không có thứ nho nào
ngọt hơn nữa.”
Phải rồi, hòn sỏi nào tròn trịa trơn
láng mà chẳng phải chịu sự cọ xát từ
tháng năm nầy sang tháng năm khác;

con người muốn đạt được sự cao quý
của tâm hồn, học hỏi được kinh
nghiệm sống, không thể chưa từng va
chạm tới trăm đau nghìn khổ. Xưa
nay, anh hùng hào kiệt, chí sĩ văn gia,
những bậc tài hoa dường như đều
trần ai như thế cả. Nếu mỗi lần gặp
gian nguy, trở ngại mà lùi lại thì bao
giờ mới đặt chân được đến đài vinh
quang, nơi mà lý tưởng tôn thờ?
Chúng ta sinh ra trên cõi trần nầy
không phải vì sợ thất bại rồi suốt cuộc
đời chỉ biết ăn, uống, ngủ rồi chết,
nhường chỗ lại cho những kẻ sinh ra
kế tiếp cũng để ăn, uống, ngủ rồi chết
như chúng ta. Chúng ta phải “tới đây
để làm một việc cao thượng hơn, vẻ

vang hơn và xứng đáng hơn” như lời
một nhà văn đã nói. Mà một khi đã
quyết định như thế thì “gặp cơn lửa
đỏ màu càng thêm xuê”, lúc nào cũng
nên sẵn sàng nhận lãnh mọi khó khăn
bất cứ từ đâu đưa đến, không bao giờ
hé răng kêu ca, trách trời oán người
như những kẻ chí mọn tài hèn. Học
thiên kinh vạn quyển, chiếm được bao
nhiêu bằng cấp, mà không học được
chữ “nhẫn” phi thường đó, thì vẫn
chưa đáng gọi là bậc trí giả. Cho nên
Alcée bảo “kẻ bị sự khốn khó đánh
bại không đáng là người nữa“, nghĩ
cũng có lý.

III
NOI GƯƠNG NGƯỜI HIẾU HỌC
Tương lai là của những người đêm
đêm cặm cụi dưới ánh đèn.
Emile Zola.
Người có chí, dù muốn theo đuổi
việc gì, cũng phải bắt đầu từ việc học.
Nuôi chí mà không học thì chẳng khác
nào, muốn có gạo ăn mà không chịu
trồng lúa. Người có học sẽ dễ thành
công, vì bất cứ lúc nào cần làm việc gì
mà trước đây mình chưa làm bao giờ,
mình sẽ tự học được mau lẹ, dễ thông
hiểu hơn người vô học. Cái ích lợi
thiết thực của học vấn trước hết là

như vậy, chứ không phải trường học
chỉ cốt dạy cho người ta mớ sinh ngữ,
toán, sử địa, để ta tự hào là hiểu biết
hơn kẻ dốt về mấy vấn đề đó. Ngoài
ra học vấn còn có thể nâng cao tâm
hồn người ta nữa. Bởi vậy người lập
chí phải luôn luôn suốt đời lấy sự học
làm đầu, bất kỳ cơ hội nào có thể học
được thì phải học, không nên dựa vào
lý do nào dù lớn dù nhỏ để từ chối
việc mở mang trí tuệ.
Cổ kim những kẻ làm nên đại sự,
lưu danh muôn đời, hầu hết là những
người biết trọng sự học. Vị vạn thế sư
biểu Khổng tử đã thú nhận: “Ta
thường suốt ngày không ăn, đêm
không ngủ để suy nghĩ, vô ích, không

bằng học”. Martin Nadaud bảo rằng:
“Người nào dù trẻ dù già, mà cương
quyết đòi xé cái khăn bịt mắt mình đi,
người đó quả là có một năng lực lớn
lao phi thường”. Vậy chúng ta sao
không biết noi gương người hiếu học
mà tự đào luyện cho mình một số vốn
kiến thức cần thiết cho công việc xây
dựng tương lai.
Đông Tây kim cổ không thiếu chi
người say mê cầu học, nhưng ở đây
chúng ta chỉ nhắc lại những tấm
gương đặc biệt còn lưu trong sử sách
để làm một thứ kích thích tố thúc đẩy
chúng ta trên con đường cầu tiến:
Ôn Thư, người đời Hán, nhà

nghèo, ham học mà không có sách,
phải đi chăn dê, lấy lá bồ đóng thành
quyển sách, rồi mượn bộ kinh Thượng
thư của người ta chép vào mà học.
Sau ra làm quan, nổi danh một thời.
Tư mã Quan, hiệu Ôn Công, đỗ
Tiến sĩ đời nhà Tống, rất ham học, khi
ngủ thường gối đầu lên một cái gối
bằng cây đẽo tròn, gối lăn làm cho
tỉnh giấc, trở dậy đọc sách tiếp lại.
Ông nổi tiếng là nhà chép sử biên niên
vào bậc nhất Trung quốc.
Dương Công Hoành, người đời
Hán, nhà nghèo, đi gi